plandisteonline_plandiste

ISTORIJA GRADA PLANDIŠTA, “Najmlađi, ali ne i najmanji grad”

PLANDIŠTE (MORMINTA (MORMINC), ZIČIDORF, MARIOLAN)

Krajem perioda pod turskom vladavinom, dakle u drugoj polovini 17. veka  prvi put se pominju naselja Mormint-današnje Plandište, Zeldeš (izgoreo 1848. u revoluciji i nikada nije obnovljen -nalazilo se u ataru današnje Velike Grede o čemu svedoči istovetno ime potesa), Sent Margita- današnja Margita i Sent Janoš- današnje Barice.

Morminc ili Morminće što na rumunskom znači groblje, po odlasku Turaka 1717. godine  brojalo je 44 doma. Godine 1737. je  već nenaseljeno. Uprava Komore u zimu 1787. i u proleće 1788. naseljava Nemce iz Grapca, Hacvelda (sadašnji Žombolj), Velike i Male Ječe i Osterna (sva su naselja danas u Rumuniji) na ovo mormintsko dobro. Tada je došlo 123 nemačke obitelji. Novu koloniju kolonisti su nazvali  po predsedniku komore, grofu Karlu Zičiju, Zičidorf. Ova kolonizacija  pripadala je petoj kolonizaciji pod monarhijom koja je nosila naziv Terezijanska i Jozefinsko -Leopoldinska  ili kolonizacija pod Josifom II koja obuhvata vremenski period  od 1781. do 1800. godine. Podeljene su 123 sesije. Jednoj sesiji određenoj još za vreme Marije Terezije pripadala  su 24 lanca oranica, 6 lanaca livade, 3 lanca utrine, 1 lanac placa  i grunta, ukupno 34 lanca.

Već u jesen 1788. kolonisti su morali da beže od Turaka  iz alibunarskog logora,  koji su ovom okolinom tada krstarili.

Ovo naselje je od početka imalo svog sveštenika i učitelja. Josif II,  sin Marije Terezije, kasnije njegov naslednik Leopold II su o državnom trošku  podizali hramove i škole kolonistima  i to tamo gde ima najmanje sto duša  u  jednom naselju .

Već 1788. godine, dakle  nepunu godinu po dolasku Nemaca, sagrađena je molitvena kuća, bogomolja,  od drva,  bez tornja sa  jednim zvonom,  poznata pod imenom Josefglocke (Jozefgloke) i kuća  za sveštenika. Već 1792. novi kolonisti su dobili “ausvajz”, odnosno ličnu kartu. Godine 1809.  u ovom naselju živelo je 1068 stanovnika.

Rimokatilička crkva

Rimokatolička crkva u Zičidorfu je počela da se gradi  1806. godine, a završena je 1813. Tu crkvu je blagoslovio  kanonik Janoš Krajcer 28. novembra 1813. godine. Novcem državnog erara (kase) 1834. crkva je popravljena i kupljena su 4 zvona  koja i danas postoje. Dve godine kasnije  kupljen je i postavljen toranjski sat. Crkva je  sagrađena u čast Majke Božije- Kraljice Krunice. U njoj se nalaze matice krštenih od 1789. godine, a u matičnoj službi u Plandištu od 1904. godine, venčanih od 1895. i umrlih od 1901. Na zidovima  ovog hrama nalaze se slike   koje govore o stradanju  Isusa Hrista-autor je nepoznat  kao i vreme  nastanka  i vrednost slika. Crkva ima položaj pravoslavne, pretpostavka je da su temelje udarili  prvi stanovnici -pravoslavni Rumuni, a da su novi  kolonisti, Nemci, praktični kao i uvek, na već potojećim temeljima  izgradili crkvu.

Gradnja Srpske pravoslavne crkve posvećene svetom Rafailu Banatskom počela je 1990. godine kada su osveštani temelji. Krst je stavljen 2005. godine. Hram je osveštan dve godine kasnije.

Crkva je građena u srpsko-vizantijskom stilu po projektu dr Predraga Ristića. Dugačka je 20 metara, široka 12 i visoka 13.

Ikonostas je rezbaren, drvo je hrastovo sa motivima koje su zajednički odabrali dr Peđa Ristić i plandištanski paroh Dušan Nišević. Rezbariju je izradio inženjer Zoran Đorđević iz Batajnice. Prestone ikone naslikala je Ružica Todorović, slikar amater iz Vršca a ikone DEIZIS (Hristos na Krstu, pod Krstom Bogorodica i Jovan Bogoslov) plandištanski paroh Dušan Nišević. Tehnika -jajčane tempere na lipovoj dasci sa podlogom tutkala i bir krede.

Originalni ulaz na groblje

Groblje u ovom naselju  oduvek je na istom mestu. Nemci su sahranjivani na ulazu, iza njih Mađari, a Srbi i Jevreji, dalje ulevo. Po nepotvrđenim podacima,  na istom mestu bilo je pravoslavno groblje,  verovatno sa početka naseljavanja ovog dela Banata. Na groblju je 1838. godine  započela gradnja kapele svetog Dominika, na inicijativu ondašnje opštine.

Nova kapela  sagrađena je 2000 godine i nalazi se uz groblje severno od  Plandišta.

Pozna Terezijanska kolonizacija Banata Nemcima sprovedena je po Planu za kolonizaciju Banata  koju je izradio Kempele, a usvojio ondašnji Državni savet. Po tom planu  svakom domaćinstvu trebalo je dodeliti  prema članovima  porodice  i kvalitetu zemlje  onoliki kompleks  koliko je ono moglo obraditi. “Zemlja  treba da je u punom smislu  svojina onoga koji je obrađuje, sa kojom treba da se srodi i kao posrednik da postane pravi rodoljub”- stoji u  Pregledu kolonizacije u 18. i 19. veku  dr Borislava Jankulova  koji je štampala Matica Srpska 1961. godine.

“Kuće su u to doba udobnije od Terezijanskih, duže i sa više nuz prostorija. Svaka kuća je morala da ima pokriveni nužnik  na kraju dvorišta. Pri tom, ako bi ko želeo još udobniju  kuću, mogao je primiti  od erara (državne kase) materijal za zidanje  na otplatu od 6 godina, s tim da 15 godina  ne plaća porez na nju”.

“Sela Jozefinskog doba, kome pripada i Zičidorf, veća su i bolje uređena. Opštinske kuće bile su uglednije, a za svoje izdržavanje dobile su sesiju zemlje (34 lanca) i utrinu. Pored opštinskih kuća, izgrađeni su ugledni  beležnički stanovi  za čije izdržavanje  je određena polovina sesije i livada. Godine 1888. izgrađena je nova zgrada opštine, ne zna se koja je to bila tačno, a 1908. zgrada sadašnjeg suda u kojoj je bila smeštena zičidorfska opština. Na mestu gde je danas katastar  bio je beležnikov stan. U sredini sela država je podizala  ugledne hramove, snabdela  ih potpunim priborom  za bogosluženje  i dodeljena im je sesija zemlje. Sveštenike je  erar plaćao  punih 10 godina, a potom selo. Škola postoji od nastanka naselja. Dobila je svoju udobnu zgradu sa učiteljskim stanom i polovinu sesije. U Zičidorfu  je  nova škola  izgrađena 1869. godine, a drugi deo dograđen 1894. Obe zgrade su srušene. I učitelji su 10 godina dobijali platu od erara, a posle  ih je selo plaćalo. Zabeleženo je  da je 1835. učitelj bio neki  Peter Boden i da je škola imala 192 učenika. Nastava je išla na nemačkom i mađarskom jeziku. Država je preuzela  škole 1869.  kada je zičidorfska “narodna škola”  prerasla u “opštinsku “.

Među kolonistima u tom periodu bilo je  i mnogo zanatlija, naročito tkača. Otuda među Nemcima u Banatu i Bačkoj, toliko imena Veber. I Zičidorf je imao svoje Vebere. Sem njih, bilo je kovača, bačvara i drugih zanatlija.

Ondašnje kuće su imale  svoje brojeve, a istim brojevima bile su označene i njive  pojedinih domaćinstava,  tako da su susedi u selu bili susedi i na njivama.

Naselje Zičidorf  je 1809. godine dobilo tržišno pravo  koje je podrazumevalo  pravo na 5 godišnjih  vašara  i na nedeljne pijace, a tržišnu privilegiju 8. marta 1819. po Milekeru. Ne znamo tačno šta je ona podrazumevala. Nema podataka kojim danom je u Zičidorfu bila pijaca, a u Mariolani između dva svetska rata, utorak je bio pijačni dan, kao i danas.

Banat je u to vreme bio težak za stanovanje, pošto je znatan deo bio pod močvarama. Malarija je bila rasprostranjena  i kosila je mnoge živote. Najvažniji posao bio je isušivanje Alibunarskog i Ilandžanskog  rita. Godine 1833. stanovnici Zičidorfa prokopali su  kanal u dužini  jedne milje, kako bi svoja dobra zaštitili od čestih poplava. Između dva rata, svi kanali u naselju su bili čisti, a za odvođenje  suvišnih voda služile su tri pumpe, prema Banatskom Sokolcu, Velikom Gaju i Margiti.

Novi zičidorski srez počeo je da funkcioniše  30. maja 1848. Te iste godine  7. oktobra, Srbi su izvršili neuspešan napad na Mađare kod ovog naselja. U decembru jedno odeljenje vojske iz ovog naselja poslato je protiv alibunarskog položaja  Srba. Srbi su  18. januara 1849. osvojili Zičidorf, da bi od  5. do 10. avgusta iste godine  naseobina bila  opet u rukama Mađara, odnosno Ugarske.

Zičidorf je 50 godina  od naseljavanja imao 1400 stanovnika, a 1854. čak 2037.

Prva  apoteka je otvorena 1864     – prvi apotekar bio je Ladislav Roza. Godine 1866. naselje je dobilo poštu.

U tom periodu, tačnije 1865. bila su 2 veleposednika  i 297 maloposednika  sa  površinom obradivog zemljišta  od 7834 lanca.

Glavna ulica sredinom prošlog veka

Zičidorfska narodna banka  otvorena je 1883.godine, a žandarmerijska stanica  1885.

Železnička stanica je otvorena  4. maja 1889.godine, a telefon je sproveden 1895.

Prvi privatni telefon zazvonio je posle Drugog svetskog rata u kući Manojla Tornjanskog, opšinskog sudije za prekršaje  u penziji.

Prvi arterski bunar izbušen je 1886.

Iz Zičidorfa je bilo više iseljavanja, počev od 1794. Neke porodice su se odselile u Veliku Gredu  i to 1850. kada je  ovo naselje stvarano, a neke 1883. u Betlenhazu, naselje nedaleko od Pavliša  u blizini Vršca. Od 1899. godine mnogi su se iselili u Ameriku, a u Kanadi kod varoši Regina, osnovali su naselje Zičidorf.

Po popisu iz 1869. Plandište je imalo 2937 stanovnika,  sledeće  popisne godine  nešto manje – 2636 duša. Od tada broj stanovnika raste. Godine  1890. brojalo je 3128 stanovnika, 1900 -3192 i 1910, posle iseljavanja -2864.

Nakon Prvog svetskog rata  broj stanovnika se popeo na 3120,  da bi danas  po poslednjem popisu bilo 4270 ( 2002. godine) .

Srpska vojska je ušla u Zičidorf 12. novembra 1918.  Godine 1922. Zičidorf je pripojen  vršačkom srezu.

Na opštinskim izborima 6.novembra 1927. izabrano je novo opštinsko predstavništvo, a 14. novembra iste godine, izabran je za predsednika opštine Julijus Tirk.

Većinu stanovnika tada su činili Nemci, preko 80 posto, da bi danas Srbi bili većinski, preko 59 posto.

Naselje novo ime dobija nakon Prvog svetskog rata -Mariolana- po rumunskoj princezi Mariori koja je postala žena kralja Aleksandra. Pomenućemo i podatak da  su kralj i kraljica  sa svojom svitom tada rado dolazili u lov u okolini Plandišta, prema Velikom Gaju i Kupiniku,  koji je tada nosio ime u čast kralja, Aleksandrov Gaj.  Nakon Drugog svetskog rata, Mariolana postaje Plandište. O tome kako je Plandište  dobilo ime postoje dve verzije. Po jednoj, ime je dobilo po tome što su ljudi plandovali, a po drugoj,  meštani ovog naselja su,  kad je donet  prvi  petogodišnji plan, složno govorili “Ura , Plan-dište”, zapisao je novinar Vladimir Huđec 26. februara 1988. u lokalnim novinama  u reportaži “Najmlađi, ali ne i najmanji grad”.

Kako se u periodu između dva rata živelo saznajemo od  starijih stanovnika Plandišta. Oko 1920.godine došlo je par porodica iz Like. Vrlo brzo nemačke vlasti  izdaju naredbu  o iseljavanju Srba  kolonista iz Plandišta  koji gotovo proterani  odlaze u Čurug . Jedina porodica koja je ostala u Mariolani  je porodica Maričić čiji potomci i danas žive u ovom mestu.

U kafani Jadran, vlasništvo ondašnjeg Radivoja Bokšana, Srbi su se rado sastajali. Tamo je, po sećanju gospođe Kosare Filipović, ćerke kafedžije Bokšana,  proslavljana srpska nova godina uz fanfare  orkestra iz Sent Janoša,  današnjih Barica, koji je brojao 24 člana. Tačno u ponoć, sa prvog ugla,  čula se muzika  orkestra, koji je svirajući stizao do Jadrana, gde se do jutra slavilo novo leto. Tada je u Mariolani bilo desetak kafana. Srbi su se rado sastajali i u kafani braće Trklje  (dva Srbina koja su stigla iz Amerike)  koja se nalazila nedaleko od današnjeg Boss-a. Igranke za Nemce i Nemice paorkinje organizovane su  u kafani, gde je današnji Centar, za krem društvo Nemaca u kafani Kasino, vlasništvo  veleposednika  Vožinga,  na mestu gde je danas dečiji vrtić, za Mađare u kafani Šagi na putu za Beograd.

Orkestar između dva rata

Na igranke sa Nemcima paorima išli su i Srbi  i to nedeljom, za Novu godinu i Božić i za seosku slavu Kirvaj, koja se održavla početkom oktobra.

Igranke su počinjale, po rečima gospođe Filipović, “Kraljevskim kolom”, a potom su se svirale polke, valceri, čardaši..

Mariolana između dva rata imala je puno prodavnica  – 12 do 13  sa raznim artiklima. Mogle su se kupiti cipele poznate marke “Bata”, odela “Tivar” kasnije “Varteks” i slično. Vlasnici prodavnica bili su bogati Nemci.

Apoteku je držao Kardoš, dva mlina Nemci Hubert i Vagner, drvara je bila vlasništvo Rigera, ciglana  nekog Malog Miške. Pijaca se pružala  ispred današnje škole do sadašnje poslovne zgrade Agrobanata.  Od današnjeg Suda  do autobuske stanice bio je park. Ulice su bile čiste, popločane, kanali uređeni. Svake subote po sećanju gospođe Filipović,  domaćice i sluškinje  kod gazda su potkrečavale kuće i čistile ulice.

Zanimljivih podataka o životu u Mariolani između dva svetska rata iznela nam je i , sad pokojna, Milica Šipka, rođena Maričić,   koja je sa dve godine stigla sa braćom i sestrama, roditeljima i bakom u  Mariolanu. Njen otac, pokojni Nikola Maričić, kao Solunac-dobrovoljac dobio je 8 lanaca zemlje u Banatskom Sokolcu  plus 5 lanaca “na decu” i pravo da zida kuću u ovom naselju. Ipak, odlučuje se za Mariolanu  gde kupuje  kuću i još zemlje. Porodica Maričić, jedina  od srpskih  obitelji u Mariolani bavila se zemljoradnjom, ostale su bile zanatlijske-kafedžija Bokšan (stigao iz Velikog Gaja), braća Trklje (stigli iz Amerike), krojač Poštin (takođe stigao iz Velikog Gaja), lončar Jovanović (nema podataka odakle je stigao)  i užar Milojković  (iz Margite).  Po sećanju Milice  tada je bilo vrlo malo Mađara, uglavnom biroša,  koji su stanovali po okolnim pustarama. Seća se i jednog Rumuna koji je čuvao  ovce  i par Jevreja, uglavnom obrazovanih ljudi, lekara, apotekara i trgovaca.

Trgovačka radnja

Kako se živelo u Mariolani? Radilo se dosta svakog dana, sem nedeljom, kad su, nakon dobrog ručka, meštani Mariolane izlazili ispred svojih kuća  i sedeli na klupama. Ispred svake kuće  tada je postojala  klupa.

Mladi su izlazili  nedeljom i to samo  od  18 do 22 sata uveče, kad je  bila  i uključivana   struja. Plandište tek 1959. godine dobija električnu struju.

Za Kirvaj,  običaj je bio,  da se u centar sela  iznese  bure od 500 litara, napravljeno je veliko licitarsko srce i budući mladoženja je svojoj izabranici poklanjao srce,  nakon čega su igrali na buretu. To je praktično bila najava svadbe.

Do Drugog svetskog rata svi su se oblačili skromno, paorski, da bi, tokom rata, imućniji paorsku modu zamenili gradskom.

Kuhinja se nije mnogo razlikovala od današnje u Vojvodini. Obroci su služeni tačno na vreme, doručak u 7,30, ručak u 12 i večera  u 18 sati. Jelovnik je bio tačno određen. Ponedeljkom testo, sredom pasulj, četvrtkom paprikaši, ostalim danima čorbe  sa dodacima  kao što su krofne, pletenice, štrudle…Nedeljom  je služen bogat ručak – supa, sos, krompir, kuvano i pečeno meso  i lepi kolači.

U školu se išlo pre podne, od pola osam do jedanaest i po podne, od pola dva do četiri sata. Učilo se na nemačkom i srpskom jeziku matematika, jezik, istorija, zemljopis, veronauka, a subotom po podne izrada ručnih radova.

Naselje je imalo u to vreme dva lekara Singera – Jevrejina koji je 1941. odveden u zarobljeništvo i Nemca Vebera koji se pre kraja Drugog svetskog rata odselio, zatim apotekara, zubara, babicu.. Postojala je pošta sa telefonom i telegrafom, veterinarska stanica, vatrogasno društvo, žandarmerija, bikarnica…

Nakon Drugog svetskog rata u Plandište, po iseljavanju Nemaca, dolazi veći broj kolonista. Godine 1947. došlo je 160 makedonskih porodica iz opština Kriva Palanka, Kruševo, Brod i Demir Hisari iz Male Prespe, Kočevlja i drugih krajeva Albanije. Iz Slovenije je došlo 48 porodica iz opština Ptuj i Donja Lendava, većina se vratila 1948. Iz Srbije, u Plandište je stiglo 67 porodica iz opština Gornji Milanovac, Čačak, Guča, Ivanjica i Rudnik, iz Bosne i Hercegovine stiglo je 29 porodica iz Bosanske Krajine i iz Hrvatske 31 porodica iz opština Petrinja i Kostajnica.

 

GEOGRAFIJA

Plandište je locirano na kontaktu Ilandžanske depresije i jezersko-lesne terase. Severoistočni i središnji deo naselja je izgrađen na višoj nadmorskoj visini od 80 metara, a 500 i 1500 m severno i zapadno od naselja  srećemo terene koji imaju od 1 – 4 metra niže apsolutne visine.

Atar Plandišta je dug 13 km, a najveća širina mu je 5 km.

Naselje Plandište pripada panonskom tipu, ima oblik nepravilnog  četvorougla. Prostire se u pravcu jugozapad-severoistok, dužina Plandište je 1600 m, a širina oko 1000 m.

Reka Rojga koja protiče pored Plandišta izvire u Rumuniji, južno od Dente, uliva se u Moravicu jugozapadno od Margite. Ukupna dužina joj je 19 km, kroz našu zemlju i opštinu teče 12 km. Širina dna je od 6-9 m, a dubina vode pri visokom vodostaju između 2 i 3 m.

 

KULTURA

Plandište nema spomenika kulture ni prirodnih retkosti koji su pod zaštitom države. Po vremenu nastanka izdvajamo letnjikovac, vlasništvo nekog veleposednika Vožinga iz Budimpešte, koji je sagrađen 1889.godine – to je zgrada današnje opštine, železničku stanicu sagrađenu 1891. u terezijanskom stilu i zgradu suda sagrađenu 1908. u kojoj je bilo sedište zičidorfske opštine. Plandište parkova nema.

 

Ostavite komentar

Vaša email adresa neće biti objavljena. Obavezna polja su obeležena *

*

x

Takođe pogledajte ...

lovac-zena-artemida_660x330

Organizuje se prolećna nacionalna utakmica pasa ptičara u Starom Lecu

Kinološko društvo “Brzava” Plandište organizuje prolećnu nacionalnu utakmicu pasa ptičara bez odstrela ...

Facebook